Columbine 1999 – O odpowiedzialności za słowa, obrazy i ich konsekwencje

Columbine zmieniło sposób myślenia o relacjonowaniu tragedii. Czego media i twórcy internetowi powinni się z tego nauczyć?

Relacje na żywo, dramatyczne obrazy, wywiady z przerażonymi uczniami i informacje, które później okazywały się nieprawdziwe. Po masakrze w Columbine High School w 1999 roku część amerykańskich mediów nie tylko informowała o tragedii, ale także utrwalała sensacyjne, niezweryfikowane narracje. Wydarzenia te stały się punktem wyjścia do debaty o tym, gdzie kończy się obowiązek informowania, a zaczyna odpowiedzialność za skutki sposobu relacjonowania przemocy.

20 kwietnia 1999 roku dwóch uczniów Columbine High School w stanie Kolorado zamordowało dwanaścioro uczniów i nauczyciela, a następnie odebrało sobie życie. Telewizje pokazywały ewakuację szkoły, relacje świadków i obrazy z miejsca zdarzenia. W pierwszych godzinach pojawiały się błędne informacje i spekulacje o sprawcach. Dziennikarze rozmawiali także z nastolatkami, którzy dopiero co wydostali się ze szkoły. Źródło: archiwum FBI.

Nie sposób na podstawie samych materiałów dowieść intencji każdej redakcji. Widać jednak, że presja szybkiej publikacji i rywalizacja o uwagę odbiorców mogły sprzyjać sensacyjnej oprawie, nadawaniu rozgłosu niepotwierdzonym teoriom oraz pomijaniu skutków, jakie takie relacje wywierały na osoby poszkodowane. Dlatego problem nie sprowadza się do pytania, czy media nieświadomie szkodziły, mimo że informowały rzetelnie. W części przypadków zawodziła również sama rzetelność przekazu.

Nie były to wyłącznie abstrakcyjne wątpliwości. W pierwszych doniesieniach pojawiały się szacunki mówiące nawet o 25 zabitych, choć ostatecznie potwierdzono śmierć 12 uczniów i jednego nauczyciela. Warto zaznaczyć, że zawyżoną liczbę przekazywali początkowo również przedstawiciele służb. Równolegle rozpowszechniano opowieść o sprawcach jako członkach grupy Trench Coat Mafia i odrzuconych uczniach mszczących się za prześladowanie. Późniejsze ustalenia nie potwierdziły tej prostej narracji, choć nie wykluczały konfliktów i doświadczeń przemocy rówieśniczej w życiu sprawców. Źródło: „The Washington Post”, analiza z 2019 roku.

Jeszcze bardziej konkretny przykład opisuje studium przypadku przygotowane przez Alicię C. Shepard. Podczas wydarzeń z 20 kwietnia stacja KUSA-TV dwukrotnie dopuściła na antenę telefoniczną relację osoby podającej się za ucznia Columbine. Mężczyzna twierdził, że ukrywa się w pobliżu szkoły i obserwuje napastników. W rzeczywistości był 25-latkiem dzwoniącym z Utah. Fragmenty jego wypowiedzi wykorzystały następnie między innymi CNN, Associated Press i „The New York Times”. Ten przypadek pokazuje, jak łatwo niezweryfikowana relacja może zostać powielona przez kolejne redakcje. Źródło: Alicia C. Shepard, „The Columbine Shooting Case Study”, Columbia University.

Stylizowana ilustracja przedstawiająca prasowe nagłówki dotyczące masakry w Columbine, inspirowana relacjami z 1999 roku
Ilustracja inspirowana relacjami prasowymi o Columbine. Kompozycja i wygląd gazet zostały odtworzone graficznie; nie jest to fotografia oryginalnych pierwszych stron.

Właśnie na takie dylematy próbowały odpowiedzieć późniejsze branżowe zalecenia: jak ograniczać ryzyko naśladownictwa, chronić dzieci i świadków, weryfikować informacje oraz nie zamieniać tragedii w widowisko. Ich celem nie było przemilczanie przemocy, lecz przywrócenie proporcji między interesem publicznym, wiarygodnością przekazu a możliwymi szkodami.

17 maja 1999 roku w archiwum materiałów dziennikarskich udostępniono zbiór dokumentów dotyczących relacjonowania Columbine. Obejmował on zarówno istniejące wcześniej zasady etyczne, jak i procedury opracowane bezpośrednio po tragedii. Znalazły się w nim między innymi wytyczne Al Tompkinsa z Poynter Institute, materiały Radio and Television News Directors Foundation (RTNDF) oraz procedury stworzone po strzelaninie przez stację 9News / KUSA-TV w Denver. Nie były to wytyczne rządu USA ani powszechnie obowiązujące prawo, lecz zalecenia etyczne i redakcyjne. Źródło: archiwum Columbia University, „Lessons from Littleton”.

Warto przy tym pamiętać, że autorzy nie proponowali prostego zakazu mówienia o tragediach. Zamiast tego zachęcali redakcje do zadawania trudniejszych pytań: co naprawdę wiadomo, co odbiorca musi wiedzieć i czy sposób przedstawienia wydarzenia może wyrządzić więcej szkody niż przynieść pożytku.

Po co właściwie opracowano zalecenia po Columbine?

W następstwie strzelaniny szkoły w całych Stanach Zjednoczonych zmagały się z groźbami bombowymi i fałszywymi alarmami. Część redakcji miała wcześniejsze zasady ograniczające relacjonowanie podobnych gróźb z obawy, że ich nagłośnienie skłoni następne osoby do powtarzania takich zachowań. Ale jak postępować, kiedy po otrzymaniu groźby zamykana jest szkoła, ewakuowane są dzieci, a do akcji włączają się służby?

Przemilczenie zdarzenia może pozbawić rodziców ważnej informacji. Z kolei wielogodzinna relacja o niepotwierdzonej groźbie może niepotrzebnie nasilać strach i pokazywać potencjalnym naśladowcom, jak duży rozgłos można uzyskać. Dokument Lessons from Littleton nie rozstrzygał tego dylematu jednym uniwersalnym nakazem. Zalecał ocenę rzeczywistego zagrożenia, konsekwencji dla społeczności, zainteresowania publicznego oraz możliwych skutków publikacji. Źródło: RTNDF, „Guidelines for Covering Bomb Threats in Schools”.

To ważne także dlatego, że poszczególne części archiwum dotyczyły różnych problemów. Al Tompkins przygotował zalecenia dotyczące rozmów z nieletnimi oraz relacjonowania gróźb wobec szkół; Bob Steele opracował wskazówki dotyczące relacjonowania sytuacji z zakładnikami i działań służb; własne zasady weryfikacji rozmówców telefonicznych przed wejściem na antenę przedstawiła stacja KUSA-TV. Trudno więc mówić o jednym dokumencie, który „zakazał mediom” określonych zachowań. Lepiej mówić o zbiorze praktycznych standardów odpowiedzialnego podejmowania decyzji redakcyjnych.

Czy relacjonowanie przemocy może zachęcać do jej naśladowania?

Zacznijmy od najbardziej kontrowersyjnej kwestii. Wyobraźmy sobie nastolatka, który dowiaduje się, że pojedyncza groźba doprowadziła do ewakuacji szkoły, przyjazdu wielu radiowozów i ogólnokrajowej transmisji. Nawet jeśli sprawca groźby nie miał realnej możliwości jej wykonania, przekaz może pokazywać, jak łatwo przyciągnąć uwagę całej społeczności.

Dlatego autorzy wytycznych zachęcali redakcje, by rozważały ryzyko powtarzania takich zachowań. Jednocześnie zauważali, że informacje o zatrzymaniach i konsekwencjach prawnych mogą mieć wartość odstraszającą. Nie jest więc prawdą, że ich odpowiedzią było po prostu „nie informować”. Chodziło raczej o to, co podać, w jakiej formie i po co. Źródło: „Lessons from Littleton”, część dotycząca gróźb bombowych.

Problem nie zakończył się w 1999 roku. W późniejszych latach pojawiły się propozycje ograniczania rozgłosu nadawanego sprawcom masowych zabójstw. Adam Lankford i Eric Madfis w artykule opublikowanym w 2017 roku postulowali rezygnację z publikowania nazwisk i fotografii sprawców, z wyjątkiem sytuacji uzasadnionych bezpieczeństwem, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości szczegółowego informowania o samych zbrodniach. To późniejsza propozycja naukowa, a nie dosłowna zasada dokumentu z 1999 roku. Źródło: Lankford i Madfis.

Warto jednak zachować ostrożność również w drugą stronę. Nie można uczciwie twierdzić, że każda intensywna relacja powoduje kolejny atak. Badania nad krótkoterminowym „zarażaniem” masowymi strzelaninami przynoszą niejednoznaczne wyniki. Analiza Foxa, Sandersa, Fridel, Duwego i Rocque’a obejmująca dane o atakach i doniesieniach medialnych nie wykazała istotnego krótkoterminowego wzrostu liczby masowych strzelanin wywołanego samą ekspozycją medialną. Nie wyklucza to indywidualnego naśladownictwa ani wpływu długoterminowego, ale nie pozwala formułować prostego związku przyczynowego. Źródło: Fox i in. (2021), „Statistics and Public Policy”.

Dlatego cel zaleceń jest rozsądny także bez twierdzenia, że nauka udowodniła jeden uniwersalny mechanizm: ograniczać zbędne elementy przekazu, które mogą budować sławę sprawcy lub nagradzać go uwagą, i nie odbierać odbiorcom informacji potrzebnych do zrozumienia zdarzenia.

Ochrona dziecka zaczyna się przed włączeniem kamery

W relacjach z dramatycznych wydarzeń łatwo uznać, że najważniejszym zadaniem dziennikarza jest zebranie świadectw. W przypadku dzieci ta logika wymaga jednak szczególnego namysłu.

Al Tompkins zwracał uwagę na coś, co do dziś może umykać osobom publikującym materiały w internecie: szkoda nie musi zaczynać się w momencie emisji. Czasami powstaje już wtedy, gdy dorosły z mikrofonem, kamerą albo telefonem prosi dziecko o ponowne opowiedzenie o przerażającym doświadczeniu.

W oryginalnych wytycznych pojawia się pytanie:

“What harm can you cause by asking questions or taking pictures of the juvenile […]?”

Tłumaczenie pełnego pytania: „Jaką krzywdę możesz wyrządzić dziecku, zadając mu pytania lub robiąc zdjęcia, nawet jeśli wywiad lub fotografie nigdy nie zostaną wykorzystane w materiale?” Wielokropek w cytacie angielskim oznacza pominięcie jego końcowej części. Źródło: Al Tompkins, „Guidelines for Interviewing Juveniles”.

Autor pytał także, czy dziecko rozumie, jak inni odbiorą jego słowa, czy potrafi przewidzieć konsekwencje wypowiedzi, czy wiadomości da się potwierdzić u innych świadków i jak w decyzję o rozmowie włączyć rodziców lub opiekunów. Zalecał szczególną ostrożność w relacjach na żywo, nad którymi redakcja ma mniej kontroli.

Wyobraźmy sobie dziecko stojące przed szkołą kilka minut po ewakuacji. Ktoś pyta je o najstraszniejszą chwilę, a następnie publikuje nagranie na profilu obserwowanym przez tysiące osób. Nawet jeśli dziecko odpowiada dobrowolnie, czy rozumie, że to nagranie może zostać zapisane, skopiowane, opublikowane ponownie i obejrzane przez kolegów z klasy?

Nie oznacza to, że dzieci nie powinny zabierać głosu w sprawach, które ich dotyczą. Ich perspektywa bywa niezbędna. Chodzi o to, żeby prawo dziecka do wypowiedzi nie zostało pomylone z obowiązkiem dostarczenia mediom emocjonalnego materiału.

Późniejsze wskazówki Dart Center dotyczące rozmów z dziećmi po traumatycznych wydarzeniach rozwijają te zasady w praktycznych wskazówkach: wskazują, by w miarę możliwości nie przeprowadzać wywiadów z dziećmi bezpośrednio na miejscu tragedii, nie wywierać presji i dawać im czas oraz możliwość odmowy. Źródło: Dart Center / Global Center for Journalism & Trauma.

Zgoda rodzica również nie rozwiązuje każdego dylematu. Rodzic może godzić się na wywiad, bo uważa, że w ten sposób pomaga wyjaśnić sprawę. Nadal pozostaje jednak pytanie, czy dziecko rzeczywiście chce wziąć w nim udział i czy ten udział jest dla niego bezpieczny.

Nie wystarczy powiedzieć prawdę. Znaczenie ma też sposób jej pokazania

Jedna informacja może zostać przedstawiona na wiele sposobów. Redakcja może opisać ewakuację szkoły rzeczowo, z zaznaczeniem, że policja dopiero weryfikuje zgłoszenie. Może też nadać jej oprawę sugerującą nieuchronną katastrofę. Formalnie oba materiały mogą odnosić się do tego samego wydarzenia, ale będą wywoływać zupełnie inne wrażenie.

Dlatego w zaleceniach po Columbine znalazły się uwagi o języku, zapowiedziach, grafice, transmisjach na żywo oraz miejscu materiału w serwisie. Autorzy przestrzegali przed używaniem nacechowanych emocjonalnie sformułowań tam, gdzie nie wynikają one ze sprawdzonych faktów. Zwracali też uwagę, że wiadomość otwierająca serwis nadaje zdarzeniu inną rangę niż informacja umieszczona w jego dalszej części. Źródło: RTNDF, „Guidelines for Covering Bomb Threats in Schools”.

To nie jest argument za banalizowaniem tragedii. Jeżeli istnieje realne zagrożenie, odbiorcy muszą o nim wiedzieć. Ale czym innym jest informowanie o poważnym zdarzeniu, a czym innym budowanie napięcia przy użyciu zapętlonych nagrań, dramatycznych zapowiedzi i komunikatów, które sugerują więcej, niż redakcja naprawdę wie.

Wytyczne poruszały również problem powtarzania wiadomości o fałszywych alarmach. Z jednej strony takie relacje mogą wzmacniać nieuzasadnione poczucie niebezpieczeństwa. Z drugiej – ich nadmiar może prowadzić do zobojętnienia, kiedy po raz kolejny okazuje się, że alarm był fałszywy. Autorzy jednocześnie podkreślali, że zbiorcze informowanie o skali problemu może pomagać społeczeństwu zrozumieć obciążenie szkół i służb.

Współczesnym odpowiednikiem pierwszej strony gazety czy czołówki serwisu jest również miniatura filmu, pierwsze sekundy rolki albo powtarzający się w wielu postach kadr. To moja interpretacja zasad z 1999 roku, a nie ich dosłowne brzmienie. Mechanizm decyzji pozostaje jednak podobny: czy forma służy zrozumieniu zdarzenia, czy przede wszystkim zatrzymaniu uwagi odbiorcy?

Transmisja na żywo nie może być ważniejsza od bezpieczeństwa i prawdy

W archiwum po Columbine znajdziemy także procedury stworzone przez lokalną stację 9News / KUSA-TV z Denver. Dotyczyły osób telefonujących do redakcji w trakcie gwałtownie rozwijającego się wydarzenia. Wskazywały między innymi, by sprawdzać, skąd rozmówca zna przedstawiane informacje, próbować do niego oddzwonić, nie dopuszczać bez weryfikacji na antenę osób zabiegających o występ na żywo i nie pozwalać na wymienianie niepotwierdzonych nazwisk ofiar ani podejrzanych.

Procedury nie powstały w próżni. W archiwalnym studium przypadku opisano zarówno emisję niezweryfikowanej relacji fałszywego świadka, jak i sytuację, w której podczas transmisji ujawniono lokalizację osoby ukrywającej się wewnątrz szkoły. Funkcjonariusze krytykowali ten drugi przypadek ze względu na potencjalne niebezpieczeństwo. Źródło: Columbia University, studium przypadku Alicii C. Shepard.

Jedną z najważniejszych zasad było to, że presja szybkiego wejścia na antenę nie może zastąpić procesu sprawdzania informacji. Źródło: KUSA-TV, „Phoner Guidelines”.

To szczególnie istotne teraz, gdy świadkiem wydarzenia może stać się każda osoba z telefonem. Nagranie publikowane na żywo nie przechodzi zwykle tej samej kontroli co przygotowany materiał redakcyjny. Może pokazywać twarze dzieci, ujawniać lokalizację osób ukrywających się przed zagrożeniem albo przekazywać informacje, których nadawca nie miał czasu potwierdzić.

Wytyczne Boba Steele’a dotyczące sytuacji kryzysowych zawierały jeszcze jedną ważną zasadę: podczas trwającej operacji należy zakładać, że napastnik może śledzić relację. Dlatego nie należy ujawniać taktyki i pozycji funkcjonariuszy ani informacji mogących zagrozić zakładnikom czy utrudnić negocjacje. Media nie powinny także samodzielnie próbować kontaktować się z napastnikiem. Źródło: Bob Steele, RTNDF.

Tu odpowiedzialność nie sprowadza się do etyki wizerunkowej. Chodzi o możliwość realnego wpływania na bezpieczeństwo osób znajdujących się w miejscu zdarzenia.

Co z tych zaleceń przetrwało do dziś, a co pojawiło się później?

Dokumenty z 1999 roku były odpowiedzią na problemy telewizji, radia i tradycyjnych redakcji. Nie zawierały zasad dotyczących instagramowych rolek, algorytmicznych rekomendacji czy internetowego fandomu sprawców. Warto o tym pamiętać, żeby nie przypisywać ich autorom tez, których nie sformułowali.

Jednak część ich założeń rozwijano w kolejnych latach. Współczesne rekomendacje Radio Television Digital News Association (RTDNA) zachęcają, by ograniczać powtarzanie nazwiska napastnika, nadawać większą wagę historiom ofiar niż jego biografii, unikać gloryfikujących zdjęć oraz nie rozpowszechniać w całości manifestów i nagrań tworzonych przez sprawcę dla rozgłosu. Zalecają też ostrożność w korzystaniu z relacji świadków i materiałów użytkowników internetu. Źródło: RTDNA, „Mass Shootings”.

Podobnie projekt Recommendations for Reporting on Mass Shootings, przygotowany z udziałem specjalistów zajmujących się przemocą, zdrowiem psychicznym i komunikacją, zaleca ostrożność w pokazywaniu sprawców, unikanie sensacyjności, uwzględnianie perspektywy ofiar oraz nieprzedstawianie pojedynczego czynnika jako prostego wyjaśnienia masowego zabójstwa. Źródło: Recommendations for Reporting on Mass Shootings.

Wszystkie te rekomendacje łączy przekonanie, że informowanie nie powinno nieświadomie zapewniać sprawcy tego, czego mógł poszukiwać: trwałej rozpoznawalności, wizerunku buntownika albo szerokiej platformy dla własnej narracji. Ale warto podkreślić: to zalecenia branżowe i eksperckie, a nie dowód, że każda publikacja wizerunku czy nazwiska prowadzi do kolejnej tragedii.

Dla twórców internetowych dochodzi jeszcze jeden problem. W tradycyjnych mediach miejsce wiadomości w serwisie jest decyzją redakcyjną. W mediach społecznościowych materiał może być rozpowszechniany dalej przez rekomendacje, reakcje i kolejne udostępnienia. Twórca nie kontroluje wszystkich późniejszych kontekstów, w których pojawi się nagranie. Tym ważniejsze jest ograniczenie zbędnych szczegółów i sensacyjnych zabiegów już w pierwotnej publikacji.

O co warto zapytać przed publikacją materiału o tragedii?

Nie proponuję uniwersalnej listy zakazów. Zdarzają się sytuacje, w których publikacja nazwiska, zdjęcia lub szczegółów zdarzenia jest uzasadniona interesem publicznym. Zależy to od kontekstu, celu i możliwych konsekwencji. Można jednak przełożyć historyczne i współczesne wytyczne na kilka pytań, które warto sobie zadać:

  • Co odbiorca powinien rzeczywiście wiedzieć? Czy materiał przekazuje informacje potrzebne do zrozumienia zdarzenia, czy tylko podnosi temperaturę emocji?
  • Co zostało potwierdzone? Czy nie powtarzamy plotek, domniemanych motywów i relacji osób, których wiarygodności nie sprawdzono?
  • Czy publikacja może komuś bezpośrednio zaszkodzić? Czy pokazuje osoby małoletnie, miejsca ukrycia lub działania służb podczas trwającego zagrożenia?
  • Czy udział dziecka w materiale jest konieczny? Czy rozumie konsekwencje rozmowy i może rzeczywiście odmówić?
  • Czy nie budujemy niepotrzebnej sławy sprawcy? Czy jego zdjęcia, osobiste szczegóły i wypowiedzi są niezbędne dla zrozumienia historii?
  • Czy forma jest proporcjonalna? Czy tytuł, miniatura, muzyka, montaż i częstotliwość publikacji nie wyolbrzymiają tego, co wiadomo?
  • Czy można opowiedzieć tę historię lepiej? Przez wyjaśnienie kontekstu, działań służb, sposobów zapobiegania przemocy albo potrzeb poszkodowanych?

Ta lista jest moją syntezą omawianych dokumentów, a nie cytatem z jednego kodeksu.

W centrum wszystkich tych zaleceń jest napięcie, którego nie da się całkowicie usunąć. Społeczeństwo ma prawo wiedzieć o poważnych zagrożeniach. Dziennikarze mają obowiązek je opisywać. Ale samo prawo do publikacji nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy każdy możliwy szczegół warto pokazać i czy trzeba zrobić to natychmiast.

Odpowiedzialne informowanie nie polega na milczeniu o przemocy. Polega na umiejętności odróżnienia informacji potrzebnej odbiorcom od szczegółu, którego głównym skutkiem może być dodatkowa krzywda, strach albo rozgłos dla sprawcy.

To zasada, którą warto przypominać nie tylko redakcjom. Internet także jest medium. A możliwość opublikowania czegoś nie oznacza jeszcze, że koniecznie trzeba to publikować.

Źródła i materiały do dalszej lektury

  1. Tompkins, A.; Steele, B.; RTNDF; KUSA-TV (1999). Columbine School Shooting – Appendix / Lessons from Littleton, RTNDA99. Oryginalny zbiór zaleceń dotyczących wywiadów z dziećmi, relacjonowania gróźb szkolnych, sytuacji kryzysowych i weryfikowania świadków; publikacja archiwalna z 17 maja 1999 r.
  2. Federal Bureau of Investigation. Columbine High School – FBI Records. Archiwalne dokumenty dotyczące śledztwa w sprawie masakry w Columbine.
  3. Radio Television Digital News Association. Mass Shootings. Współczesne rekomendacje dla redakcji dotyczące weryfikacji, ochrony osób poszkodowanych, ekspozycji sprawców i unikania sensacji.
  4. Reporting on Mass Shootings. Recommendations for Reporting on Mass Shootings. Konsensusowe wytyczne ekspertów dotyczące odpowiedzialnego relacjonowania masowych strzelanin.
  5. Lankford, A., Madfis, E. (2018; publikacja online 2017). Don’t Name Them, Don’t Show Them, But Report Everything Else. American Behavioral Scientist, 62(2). Propozycja ograniczania rozpoznawalności sprawców w przekazach medialnych.
  6. Fox, J. A., Sanders, N. E., Fridel, E. E., Duwe, G., Rocque, M. (2021). The Contagion of Mass Shootings: The Interdependence of Large-Scale Massacres and Mass Media Coverage. Statistics and Public Policy, 8(1), 53–66. DOI: 10.1080/2330443X.2021.1932645. Analiza zależności czasowych między masowymi strzelaninami a doniesieniami medialnymi.
  7. Global Center for Journalism & Trauma / Dart Center. Interviewing Children: Guidelines for Journalists. Praktyczne wskazówki dotyczące wywiadów z dziećmi po wydarzeniach traumatycznych.
  8. Shepard, A. C. The Columbine Shooting Case Study. Columbia University. Studium przypadku relacjonowania tragedii na żywo, w tym fałszywego świadka dopuszczonego na antenę KUSA-TV i ryzyka ujawniania lokalizacji uczniów.
  9. Brockell, G. (2019). Bullies and black trench coats: The Columbine shooting’s most dangerous myths. „The Washington Post”. Retrospektywna weryfikacja pierwotnych doniesień o liczbie ofiar, Trench Coat Mafia i rzekomej zemście za prześladowanie.

Podobne wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *