Dwa komentarze, które wygrały

Dobrych odpowiedzi było sporo. Te dwa komentarze szczególnie dobrze łączą konkretne rozwiązania z podejściem, które nie polega na całkowitej rezygnacji z technologii.

Co powtarzało się w odpowiedziach?

To nie jest reprezentatywne badanie i nie ma sensu tak go traktować. To po prostu odpowiedzi osób, które wzięły udział w konkursie. Mimo tego kilka sposobów pojawiało się regularnie.

Większość pomysłów można ułożyć w cztery proste kierunki: otoczenie, czas, alternatywa i świadomość.

1. Otoczenie

Nie zawsze trzeba kontrolować siebie. Czasem łatwiej zmienić to, co znajduje się wokół.

Jedna osoba odkłada telefon na półkę. Inna ma na niego koszyk. Ktoś zostawia go poza sypialnią. Ktoś podczas pracy odkłada urządzenie poza zasięgiem ręki.

„Znajdź miejsce dla swojego telefonu w domu (i nie w sypialni ;-). […] tam odkładaj telefon niczym jak kiedyś telefon stacjonarny.”

To rozwiązanie jest proste, ale zmienia jedną ważną rzecz: telefon przestaje być cały czas pod ręką.

Jeżeli leży obok, można sięgnąć po niego niemal bez zastanowienia. Jeżeli trzeba wstać i przejść kilka metrów, pojawia się moment na decyzję.

Podobny mechanizm działa przy powiadomieniach. Wyłączenie tych niepotrzebnych nie ogranicza możliwości korzystania z aplikacji. Zmienia tylko to, kto rozpoczyna kontakt — użytkownik czy telefon.

2. Czas

W wielu komentarzach pojawiały się limity aplikacji, timery, określone godziny korzystania albo momenty dnia, w których telefon zostaje odłożony.

Limit może powiedzieć: „Koniec. Nie możesz już korzystać.” Ale może też powiedzieć: „Hej, jesteś tutaj już 20 minut.”

„Siedzę na ig i po 15 minutach wyświetla się komunikat, że używam aplikacji 15 minut. Oglądam dalej, po 5 minutach znowu nieingerencyjne powiadomienie.”

To ciekawe rozwiązanie, bo nie odbiera decyzji. Przypomina o upływie czasu, ale pozostawia wybór.

Dlatego samo pytanie „ile minut ekranu jest za dużo?” nie jest szczególnie dobrym punktem wyjścia. Ta sama godzina może oznaczać rozmowę z dziadkami, tworzenie muzyki, granie z przyjaciółmi albo bezrefleksyjne scrollowanie.

Znacznie ciekawsze są pytania: Co robię? Po co to robię? Czy potrafię skończyć? I co w tym czasie przestaję robić?

Sen, ruch, nauka, odpoczynek, relacje czy zwykła nuda też potrzebują miejsca.

3. Alternatywa

Książka zamiast telefonu. Papierowa lista zakupów zamiast aplikacji. Zwykły zegarek zamiast sprawdzania godziny na ekranie. Spacer. Planszówki. Puzzle. Rower. Malowanie. Rozmowa. Spotkanie ze znajomymi.

Nie chodzi o to, że papierowa lista jest z definicji lepsza od cyfrowej. Jeżeli aplikacja ułatwia życie, nie ma powodu rezygnować z niej tylko dlatego, że jest aplikacją.

Telefon ma jednak pewną cechę: jedna czynność bardzo łatwo przechodzi na nim w następną. Chcę sprawdzić godzinę. Widzę powiadomienie. Otwieram wiadomość. Przechodzę do Instagrama. Kilka minut później trudno przypomnieć sobie, po co właściwie telefon znalazł się w ręce.

Dlatego zwykłe zegarki, budziki, książki i papierowe kartki są ciekawymi pomysłami. Nie dlatego, że analogowe jest zawsze lepsze. Po prostu czasem jednofunkcyjne narzędzie robi dokładnie jedną rzecz i na tym kończy swoją pracę.

4. Świadomość

„To, co robię to przed sięgnięciem po telefon, zadaję sobie pytanie: «Po co?».”

Nie zawsze zadziała. Czasami telefon znajdzie się w ręce szybciej, niż zdążymy sobie zadać jakiekolwiek pytanie. Ale samo „po co?” dobrze pokazuje kierunek.

Bo celem cyfrowego balansu nie powinno być stworzenie człowieka, który potrafi funkcjonować tylko wtedy, kiedy ktoś inny ustawił mu blokadę.

Docelowo chodzi o coś trudniejszego: potrafię korzystać z technologii, kiedy jest mi potrzebna, i potrafię ją odłożyć, kiedy przestaje być potrzebna.

Od kontroli do samodzielności

W przypadku dzieci dochodzi jeszcze jeden element. Na początku to dorosły podejmuje większość decyzji. Może czegoś zabronić, coś zablokować albo ustawić limit. To normalne. Pięciolatek nie musi samodzielnie zarządzać wszystkimi aspektami swojego cyfrowego świata.

Ale wraz z wiekiem dziecka sama kontrola powinna stopniowo ustępować miejsca kompetencjom.

ZAKAZ → BLOKADA → LIMIT → PRZYPOMNIENIE → ŚWIADOMY WYBÓR

Nie oznacza to, że każde dziecko musi przejść dokładnie przez pięć takich etapów. To raczej sposób myślenia. Blokada może być potrzebna. Limit może być potrzebny. Przypomnienie może być potrzebne. Dobrze tylko pamiętać, dokąd chcemy dojść.

Do momentu, w którym młody człowiek nie potrzebuje rodzica stojącego nad nim z minutnikiem, żeby wiedzieć, że czas zrobić coś innego. To właśnie jest samodzielność cyfrowa.

Dzieci patrzą również na nas

W komentarzach kilka razy pojawiał się jeszcze jeden temat: dzieci zauważają sposób, w jaki z telefonów korzystają dorośli.

„U nas w rodzinie funkcjonuje słowo ‘ledowanie’ od żarówek LED. Kiedy widzimy, że ktoś zapomniał się w telefonie mówimy ‘Nie leduj’.”

I dalej:

„Bardzo szybko podłapała to też nasza 3-letnia córka. Kiedy czasem zapomnę się […] i sięgam przy niej po telefon, a ona nagle mówi ‘Mama nie leduj’.”

To dobry przykład tego, że zasady cyfrowe nie muszą działać wyłącznie w jedną stronę. Dziecko nie jest jedyną osobą w domu, która może zniknąć w telefonie. Rodzic też czasem to robi. I dzieci to widzą.

Modelowanie zachowania nie wymaga od dorosłych perfekcji. Wystarczy, że zasady mają sens również wtedy, kiedy dotyczą nas.

A co z silną wolą?

W jednym z komentarzy pojawił się ciekawy pomysł: zwiększanie tarcia. Czyli celowe utrudnienie dostępu do rzeczy, które robimy automatycznie.

Można wylogować się z serwisu po zakończeniu korzystania, usunąć skrót z ekranu głównego, korzystać z serwisu przez przeglądarkę zamiast aplikacji, ustawić dodatkowe pytanie przed uruchomieniem aplikacji albo po prostu zostawić telefon w innym pokoju.

Pojawia się wtedy dodatkowy krok pomiędzy „mam impuls” a „już scrolluję”. Czasami ten jeden krok wystarczy, żeby zauważyć, co robimy.

W komentarzu opisującym tę metodę pojawiło się też sporo odniesień do dopaminy i uzależnienia. Tu warto zachować ostrożność — popularne wyjaśnienie „aplikacje dają dopaminę, więc nas uzależniają” jest dużym uproszczeniem. Sam pomysł zwiększania tarcia nie potrzebuje tej historii, żeby był praktyczny.

Telefon może mieć swoje miejsce

Jeden z najprostszych pomysłów z całego konkursu: potraktuj smartfon trochę jak dawny telefon stacjonarny.

Nie musi mieszkać w kieszeni. Może mieć swoją półkę, koszyk albo miejsce przy ładowarce. Kiedy jest potrzebny — można po niego pójść. Kiedy nie jest potrzebny — nie musi leżeć przed oczami.

Zamiast „od dzisiaj nie używamy telefonów” można więc spróbować: „Od dzisiaj telefony mają w domu swoje miejsce.” I zobaczyć, co się zmieni.

Nie szukaj jednego idealnego sposobu

Najbardziej sensowne odpowiedzi rzadko opierały się na jednym rozwiązaniu. Ktoś wyłącza powiadomienia i odkłada telefon. Ktoś używa limitu, ale jednocześnie ma przygotowaną książkę. Ktoś ustala momenty bez telefonu i używa zwykłego zegarka. Ktoś zaczyna od pytania „po co?”, a jednocześnie fizycznie odkłada urządzenie dalej od siebie.

Nie: „Która aplikacja rozwiąże mój problem z telefonem?”

Lepiej: „Co sprawia, że sięgam po niego automatycznie i co mogę w tym miejscu trochę zmienić?”

Czasem odpowiedzią będzie ustawienie. Czasem koszyk. Czasem książka. Czasem rozmowa. A czasem zwyczajne zauważenie, że od piętnastu minut robimy coś, czego piętnaście minut temu wcale nie planowaliśmy robić.