Jak sklepy internetowe manipulują klientami?

Jak sklepy internetowe manipulują naszymi decyzjami?

Jak sklepy internetowe manipulują naszymi decyzjami? Mechanizmy, których często nie zauważamy

Zakupy internetowe wydają się prostą czynnością: wybieramy produkt, porównujemy ceny i decydujemy, czy warto wydać pieniądze. W praktyce decyzję podejmujemy jednak w środowisku zaprojektowanym przez sprzedawcę. To on decyduje, co zobaczymy najpierw, jakie informacje zostaną wyeksponowane, a które ukryte, kiedy otrzymamy przypomnienie i jak łatwo będzie nam zrezygnować. Coraz częściej problemem nie jest więc wyłącznie to, co sklep sprzedaje, lecz także sposób, w jaki prowadzi nas do zakupu.

Nie twierdzę, że sam handel internetowy jest czymś złym ani że każda promocja stanowi manipulację. Ceny rzeczywiście mogą spadać, zapasy się kończą, a rekomendacje produktów bywają pomocne. Granica zaczyna się przesuwać wtedy, gdy sklep wykorzystuje przewagę informacyjną i projekt interfejsu, aby utrudnić nam zrozumienie sytuacji lub skłonić do decyzji, której nie podjęlibyśmy przy spokojnym, przejrzystym przedstawieniu oferty. Dla takich praktyk przyjęła się nazwa dark patterns, czyli zwodniczych wzorców projektowych.

To nie jest problem zauważany wyłącznie przez pojedynczych użytkowników. W badaniu behawioralnym zamówionym przez Komisję Europejską w 2022 roku co najmniej jeden taki mechanizm wykryto w 97% próby 75 popularnych stron i aplikacji. Nie oznacza to, że 97% wszystkich sklepów europejskich łamie prawo: próba była celowo dobrana i obejmowała również aplikacje, a poszczególne praktyki różniły się charakterem. Wynik dobrze pokazuje jednak, że rozwiązania wpływające na nasze wybory są w usługach cyfrowych powszechne. Źródło: Komisja Europejska, „Behavioural study on unfair commercial practices in the digital environment” (2022).

Nie trzeba nas oszukiwać wprost, żeby wpływać na nasze decyzje

Tradycyjnie myślimy o manipulacji jak o fałszywej informacji: sprzedawca mówi, że coś kosztowało więcej, choć tak nie było, albo obiecuje produkt, którego nie zamierza dostarczyć. W internecie wpływanie na decyzje może być subtelniejsze. Czasami wszystkie potrzebne informacje są formalnie dostępne, ale jedne pojawiają się wielką czcionką na środku ekranu, a inne zostają ukryte w rozwijanym menu. Czasami wybór korzystny dla sklepu wymaga jednego kliknięcia, a wybór korzystny dla klienta — kilku dodatkowych kroków.

OECD opisuje dark patterns jako praktyki wykorzystujące architekturę wyboru w środowisku cyfrowym, by kierować, zwodzić lub manipulować konsumentami, często wbrew ich interesom. To ważne sformułowanie, bo nie zakłada, że każdy użytkownik jest bezwolny. Zwraca uwagę na nierówność: klient ma ograniczoną ilość czasu i uwagi, a sklep może testować dziesiątki układów strony, komunikatów i wariantów przycisków. Źródło: OECD, „Dark commercial patterns” (2022).

Wyobraźmy sobie dwie wersje tej samej oferty. W pierwszej sprzedawca przedstawia cenę końcową, termin dostawy i warunki zwrotu obok przycisku zakupu. W drugiej cena końcowa ujawnia się dopiero na ostatnim ekranie, nad przyciskiem migają komunikaty o kończącym się czasie, a kosztowny dodatek został już wybrany. To nadal ten sam produkt. Zmienia się jednak otoczenie decyzji, a wraz z nim prawdopodobieństwo, że klient kliknie „zamawiam”.

Presja czasu: kiedy sklep nie pozwala nam spokojnie pomyśleć

Jedną z najskuteczniejszych cech zakupów online jest natychmiastowość. Produkt można zobaczyć, zamówić i opłacić w ciągu kilkudziesięciu sekund. Ta wygoda staje się problemem, kiedy sklep dodaje elementy sugerujące, że zastanowienie się oznacza utratę wyjątkowej okazji. Sygnałem nie musi być wyłącznie zegar odliczający minuty. Podobnie mogą działać deklaracje o ostatnich egzemplarzach, ogromnym zainteresowaniu lub zakupach dokonanych przed chwilą przez innych klientów.

Niektóre z tych komunikatów mają sens. Informacja o rzeczywiście niskim stanie magazynowym może pomóc w podjęciu decyzji, zwłaszcza gdy szukamy produktu potrzebnego na określony termin. Ale komunikat, który nie odpowiada rzeczywistym zapasom, albo licznik resetujący się po upływie rzekomej promocji, zamienia informację w narzędzie presji. Wtedy kupujący nie podejmuje już decyzji wyłącznie o przydatności produktu. Musi jednocześnie mierzyć się z obawą, że za chwilę okazja zniknie.

W kontrolnym przeglądzie 399 sklepów internetowych z 2022 roku, którego wyniki opublikowano w styczniu 2023 roku, europejskie organy ochrony konsumentów znalazły co najmniej jedną z trzech badanych kategorii zwodniczych praktyk w 148 sklepach. Sprawdzano między innymi fałszywe liczniki, kierowanie użytkownika ku określonym wyborom oraz ukrywanie istotnych informacji. To konkretne ustalenie dotyczące sklepów, a nie wyłącznie ogólna teoria o marketingu. Źródło: Komisja Europejska, „Sweeps”, kontrola dark patterns.

Podobne problemy nie zniknęły wraz ze wzrostem świadomości konsumentów. Komisja Europejska podała w marcu 2026 roku, że w badaniu 314 sprzedawców 18% korzystało z technik wywierania presji zakupowej, takich jak deklaracje o kończącym się produkcie lub zegary odliczające czas. W ponad połowie przypadków stosowania tych technik kontrolujący stwierdzili oznaki wprowadzania konsumentów w błąd, na przykład poprzez pozorne ograniczenie dostępności produktu. Nie można więc z góry uznać każdego licznika za fałszywy, ale istnieją udokumentowane powody, by traktować podobne sygnały krytycznie. Źródło: Komisja Europejska, wyniki kontroli promocji internetowych (2026).

Cena, którą widzimy, nie zawsze jest ceną, którą zapłacimy

Podczas zakupów często koncentrujemy się na jednej liczbie. To może być duża kwota obok przekreślonej „ceny regularnej”, pozornie atrakcyjny koszt podstawowego wariantu lub miesięczna opłata promocyjna. Tymczasem rzeczywisty koszt transakcji zależy także od dostawy, opłat dodatkowych, długości zobowiązania i warunków późniejszej rezygnacji. Właśnie dlatego cena widoczna na początku ścieżki zakupowej bywa psychologicznie ważniejsza niż suma, którą ostatecznie zobaczymy przy płatności.

Dobrym przykładem jest drip pricing, czyli stopniowe ujawnianie kosztów. Klient rozpoczyna zakup, kierując się kwotą, która wydaje się akceptowalna, a później odkrywa kolejne opłaty. Nie każda dopłata jest bezprawna — koszt dostawy może przecież zależeć od wybranej metody i miejsca doręczenia. Problem pojawia się wtedy, gdy obowiązkowe, możliwe do przewidzenia opłaty są ukrywane tak, by produkt wyglądał początkowo na tańszy, niż jest w rzeczywistości.

Inny mechanizm to zakotwiczenie cenowe. Sprzedawca zestawia produkt z bardzo drogim wariantem, przez co średnia oferta zaczyna sprawiać wrażenie rozsądnego kompromisu. Nie musi to oznaczać oszustwa: porównanie modeli jest naturalną częścią handlu. Warto jednak zastanowić się, czy droższy wariant rzeczywiście jest punktem odniesienia istotnym dla naszych potrzeb, czy został wyeksponowany przede wszystkim po to, by przesunąć naszą ocenę „normalnej” ceny.

W Polsce istnieje też konkretna ochrona przed manipulowaniem prezentacją obniżek. Gdy przedsiębiorca informuje o obniżeniu ceny, co do zasady powinien obok aktualnej ceny podać najniższą cenę z 30 dni przed wprowadzeniem obniżki; dla produktów sprzedawanych krócej obowiązują odpowiednio inne reguły. Nie oznacza to, że każda przekreślona kwota jest dowodem oszustwa, ani że wcześniejsza cena była ceną rynkową. Pozwala jednak sprawdzić, czy komunikowany rabat odpowiada rzeczywistej historii cen u danego sprzedawcy. Źródło: UOKiK, „Informacje o obniżkach cen”.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na pozornie niewinny próg darmowej dostawy. Jeżeli do darmowej przesyłki brakuje niewielkiej kwoty, dodanie kolejnej rzeczy do koszyka może wydawać się oszczędnością. Tymczasem jeśli produkt jest niepotrzebny, kupujący wyda więcej, niż planował. Sama oferta darmowej dostawy po przekroczeniu określonej wartości nie jest manipulacją. Manipulacyjny może stać się sposób jej przedstawienia: nieustanne przypomnienia, przesuwanie uwagi z łącznego wydatku na „brakującą” kwotę czy sugerowanie, że brak dodatkowego zakupu oznacza stratę.

Kliknięcie nie zawsze oznacza świadomą zgodę

W świecie cyfrowym liczy się nie tylko treść wyboru, lecz także wysiłek potrzebny do jego wykonania. Wyraźny przycisk „akceptuję” i ledwo widoczny napis „kontynuuj bez dodatków” to dwa różne sposoby przedstawienia alternatyw, nawet jeśli formalnie użytkownik może wybrać dowolną z nich. W podobny sposób działają wstępnie zaznaczone pola, niejasne nazwy usług oraz wieloetapowe procedury rezygnacji.

Wśród częstych kategorii dark patterns Komisja Europejska wymieniała właśnie ukrywanie informacji, wstępne zaznaczanie opcji, ponawianie próśb, utrudnianie rezygnacji oraz wymuszanie rejestracji. Każdy z tych mechanizmów można rozpatrywać oddzielnie. Wymóg założenia konta nie zawsze jest sam w sobie nieuczciwy, bo niektóre usługi faktycznie go potrzebują. Jednak gdy klient dowiaduje się o nim dopiero po przejściu całego procesu zakupowego, może odczuwać presję, by nie porzucać wykonanej już pracy. Źródło: badanie behawioralne Komisji Europejskiej (2022).

Osobnym problemem są subskrypcje. Ich uruchomienie bywa proste, ponieważ to moment, na którym sprzedawcy zależy. Rezygnacja może natomiast wymagać przejścia kolejnych ekranów z propozycjami pozostania, szukania odpowiedniego formularza lub kontaktu z obsługą. Taki układ określa się niekiedy jako roach motel: łatwo wejść, trudno wyjść. Nie chodzi o sprzeciw wobec subskrypcji jako modelu biznesowego, lecz o wymóg, by decyzja o zaprzestaniu płacenia była równie realna i zrozumiała jak decyzja o rozpoczęciu korzystania.

Właśnie dlatego instytucje zajmujące się ochroną konsumentów traktują konstrukcję interfejsów jako część problemu, a nie jedynie kwestię estetyki. Interfejs może redukować błędy i pomagać użytkownikowi — albo zwiększać wysiłek potrzebny do podjęcia decyzji niekorzystnej dla sprzedawcy. Źródło: OECD, opracowanie o dark commercial patterns.

Od „okazji” do nawyku: jak zakupy przejmują naszą uwagę

Presja zakupowa rzadko składa się z jednego komunikatu. Dużo częściej jest sumą drobnych bodźców: przypomnienia o porzuconym koszyku, nagrody za ponowną wizytę, zapewnienia, że produkt cieszy się ogromną popularnością, a nawet humorystycznej wiadomości sugerującej, że koszyk „czeka” na właściciela. W pojedynkę podobne elementy mogą wydawać się niegroźne. Ich łączne działanie polega na tym, że zakup stale pozostaje obecny w naszej uwadze i coraz trudniej ocenić go bez emocji.

Ważną rolę odgrywa tu społeczny dowód słuszności: jeśli inni kupują, łatwiej uznać zakup za bezpieczny i rozsądny. Ten mechanizm sam w sobie nie jest niczym niezwykłym. Opinie klientów mogą być użyteczne, a rzeczywista popularność produktu bywa informacją. Problem zaczyna się, kiedy komunikat o zakupach innych osób jest nieprawdziwy, nie daje się zweryfikować lub ma zastępować informacje o jakości, cenie i warunkach zakupu. Podobnie jest z FOMO, czyli obawą przed przegapieniem okazji. Sklep nie musi wypowiadać wprost fałszywego zdania, aby tak zorganizować komunikację, by klient miał coraz mniej przestrzeni na namysł.

OECD wskazuje, że konsekwencje takich praktyk nie ograniczają się do pojedynczego niepotrzebnego zakupu. Mogą obejmować straty finansowe, frustrację, trudności z zarządzaniem własnymi danymi i osłabianie zaufania do usług cyfrowych. To powód, by patrzeć na dark patterns szerzej niż na zestaw irytujących komunikatów marketingowych. Źródło: OECD (2022).

Dzieci i młodzież: gdy sklep staje się elementem gry lub aplikacji

W przypadku dzieci temat wymaga jeszcze większej ostrożności. Młodzi użytkownicy poznają zasady pieniądza, reklamy i podejmowania decyzji, a jednocześnie korzystają z usług, w których płatność może być zaledwie jednym z wielu elementów zabawy. Koszt nie zawsze jest podany w złotówkach. Bywa wyrażony w monetach, kryształach lub punktach, które najpierw trzeba kupić w pakiecie. To dodatkowy etap utrudniający intuicyjne porównanie ceny przedmiotu z jego realnym kosztem.

Przykładowo przedmiot w grze może kosztować 700 jednostek wirtualnej waluty, podczas gdy dostępne są pakiety 500 i 1000 jednostek. Gracz wybierający droższy pakiet zostaje z niewykorzystanym saldem, które może zachęcać do następnego zakupu. Nie oznacza to, że każda wirtualna waluta została zaprojektowana wyłącznie po to, by manipulować użytkownikiem. Trzeba jednak rozumieć, jak dodatkowy przelicznik i konstrukcja pakietów wpływają na ocenę wydatku.

Osobnym mechanizmem są nagrody losowe, w tym loot boxy, czyli systemy, w których użytkownik płaci za możliwość otrzymania nagrody, nie wiedząc dokładnie, co znajdzie w środku. Niepewność wyniku może zachęcać do kolejnych prób, szczególnie gdy gracz liczy na zdobycie rzadkiego lub wyjątkowo atrakcyjnego przedmiotu. W odróżnieniu od zwykłego zakupu nie płaci wówczas za konkretny produkt, lecz za szansę jego otrzymania. Nie wszystkie systemy losowych nagród wymagają płatności, ale te wykorzystujące prawdziwe pieniądze budzą szczególne zastrzeżenia ze względu na podobieństwo niektórych mechanizmów do hazardu.

Dochodzi do tego ograniczona czasowo dostępność przedmiotów, nagrody za codzienne logowanie, sezonowe wydarzenia i zachęty od znajomych. Dla nastolatka zakup może przestać być wyborem między dwiema ofertami, a stać się decyzją o uczestnictwie w grupie, zachowaniu statusu albo niewypadnięciu z rytmu gry. Nie każdy taki mechanizm jest sam w sobie nieuczciwą lub nielegalną praktyką. Znaczenie mają sposób jego zastosowania, przejrzystość informacji i wpływ na decyzję użytkownika.

Problem manipulacyjnego projektowania aplikacji dla dzieci znajduje również potwierdzenie w badaniach naukowych. Radesky i współautorzy w badaniu opublikowanym w 2022 roku przeanalizowali 133 aplikacje używane przez dzieci w wieku od 3 do 5 lat. W 80% analizowanych aplikacji zidentyfikowano co najmniej jeden manipulacyjny wzorzec projektowy. Obejmowały one między innymi utrudnianie zakończenia korzystania z aplikacji, wywieranie presji na dokonanie zakupów oraz stosowanie komunikatów wykorzystujących emocje dziecka. Wynik ten dotyczy konkretnej próby aplikacji dla najmłodszych dzieci i nie powinien być uogólniany na wszystkie gry ani na starszych użytkowników. Źródło: Radesky i in. (2022), Prevalence and Characteristics of Manipulative Design in Mobile Applications Used by Children.

Dlatego nie wystarczy nauczyć dziecka, że nie powinno klikać podejrzanych linków. Potrzebuje również kompetencji pozwalających rozpoznać, kiedy interfejs wywiera presję, oddzielić walutę w grze od rzeczywistych pieniędzy i odłożyć decyzję mimo komunikatu o wyjątkowej okazji. Z kolei rodzice powinni znać konstrukcję płatności w aplikacjach, z których korzysta dziecko, oraz wspólnie ustalać zasady wydawania pieniędzy — zamiast zakładać, że sam zakaz zakupów nauczy krytycznego myślenia.

Więcej na OPSEC4Kids · Powiązany temat

Mikropłatności w grach – kompendium dla rodziców

O wirtualnych walutach, zakupach w grach i rozmowach z dzieckiem o realnej wartości cyfrowych przedmiotów.

Jak odzyskać kontrolę nad decyzją zakupową?

Nie ma jednej sztuczki, która sprawi, że sklepy przestaną wpływać na nasze wybory. Nie należy też przerzucać całej odpowiedzialności na konsumentów. Jeśli interfejs wprowadza w błąd, to problem po stronie sprzedawcy, a nie dowód niedostatecznej ostrożności klienta. Możemy jednak budować nawyki, które zmniejszają skuteczność presji i pozwalają łatwiej zauważać, kiedy decyzję podejmujemy z własnej potrzeby, a kiedy pod wpływem konstrukcji oferty.

Przede wszystkim warto porównywać cenę końcową, a nie pierwszą widoczną kwotę. Sprawdzajmy koszt dostawy, dodatków i kolejnych okresów rozliczeniowych. Przy ogłoszonych obniżkach zwróćmy uwagę na najniższą cenę z 30 dni przed promocją. Gdy pojawia się odliczanie lub zapewnienie o ostatnim egzemplarzu, warto zadać pytanie, czy rzeczywiście potrzebujemy produktu teraz. A jeśli sklep konsekwentnie ukrywa warunki rezygnacji lub mnoży ekrany mające zatrzymać klienta, sam ten fakt jest informacją o sposobie traktowania kupujących.

Rodzinom proponowałbym jeszcze proste ćwiczenie: usiąść razem przed dowolną stroną zakupową i nie kupować niczego. Zamiast tego wspólnie sprawdzić, które elementy przekazują potrzebne informacje, które przyciągają uwagę, a które próbują wywołać pośpiech. Taka rozmowa jest cenniejsza niż uczenie dziecka, że „reklama zawsze kłamie”. Nie zawsze kłamie. Często jednak jest skonstruowana tak, żebyśmy zwrócili uwagę przede wszystkim na to, co służy sprzedawcy.

Na tym właśnie polega istota problemu. Sklep może zaprojektować drogę do zakupu tak, aby była wygodna, przejrzysta i uczciwa. Może też wykorzystać dokładnie te same narzędzia projektowe, by skrócić nam czas do namysłu, utrudnić odmowę i przesunąć uwagę z potrzeby na okazję. Świadome korzystanie z technologii nie oznacza rezygnacji z zakupów online. Oznacza rozumienie, że ekran nie jest neutralnym sprzedawcą — i że mamy prawo zatrzymać się przed kliknięciem.

Źródła i materiały do dalszej lektury

  1. Komisja Europejska (2022). Behavioural study on unfair commercial practices in the digital environment: dark patterns and manipulative personalisation. Badanie behawioralne, analiza popularnych stron i aplikacji oraz eksperymenty dotyczące wpływu zwodniczych interfejsów.
  2. Komisja Europejska / CPC (2023). Sweeps — dark patterns. Kontrola 399 sklepów internetowych; 148 wykazywało co najmniej jedną z trzech badanych kategorii praktyk.
  3. Komisja Europejska (2026). EU check reveals misleading sales practices online. Wyniki kontroli praktyk promocyjnych, w tym technik presji sprzedażowej.
  4. OECD (2022). Dark commercial patterns. Analiza definicji, skali zjawiska, dowodów na wpływ praktyk i możliwych szkód.
  5. OECD (2024). Six ‘dark patterns’ used to manipulate you when shopping online. Przystępne omówienie typowych zwodniczych rozwiązań.
  6. UOKiK. Informacje o obniżkach cen. Zasady informowania o najniższej cenie z 30 dni przed obniżką.
  7. UOKiK. W Black Friday jasne ceny. Wskazówki dla konsumentów dotyczące promocji i presji sprzedażowej.
  8. Radesky, J. S. i in. (2022). Prevalence and Characteristics of Manipulative Design in Mobile Applications Used by Children. JAMA Network Open, 5(6), e2217641. Badanie 133 aplikacji używanych przez dzieci w wieku 3–5 lat dotyczące manipulacyjnych wzorców projektowych.

Podobne wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *